Η Δ Ι Α Κ Η Ρ Υ Ξ Η ΤΗΣ ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑΣ ΜΑΣ

Επίκαιρη ανάγκη η Ριζική Συνταγματική Αλλαγή από τον Λαό [απόφαση της Ολομέλειας της 28-9-2015 της «Π»] Τον Ιανουάριο του 2012 ένας μικρός αριθμός πολιτών συγκροτήσαμε την «Πρωτοβουλία για Ριζική Συνταγματική Αλλαγή» σαν ώριμη συνέχεια και μετεξέλιξη της λαϊκής αγανάκτησης που είχε ξεσπάσει το καλοκαίρι του 2011 ενάντια στο πολιτικό σύστημα... Κάντε κλικ εδώ για να την διαβάσετε
Πατώντας το παραπάνω εικονίδιο θα μπείτε σε ιστοσελίδα με όλα τα άρθρα του ΙΣΧΥΟΝΤΟΣ Συντάγματος. Σε κάθε άρθρο έχει ενσωματωθεί η ΠΡΟΤΑΣΗ της Πρωτοβουλίας μας. Κάτω από κάθε άρθρο γράφετε τα σχόλιά σας ή προτάσεις αλλαγής του. Ο στόχος είναι να διαμορφωθεί το προσχέδιο ενός νέου Συντάγματος. _______________
 Σχολιασμός άρθρων ισχύοντος Συντάγματος

livestream κανάλι της Πρωτοβουλίας

«Ένα καινοτόμο Σύνταγμα για την Ελλάδα»: Η συνταγματοποίηση του μνημονιακού καθεστώτος

thomas.psimmas

 

Θωμάς Ψήμμας

Δικηγόρος, Μεταπτυχιακά σε Ιστορία, Φιλοσοφία & Κοινωνιολογία του Δικαίου (ΑΠΘ)*

Δημοσιεύθηκε στην Εφ.Συν, 13 Ιουνίου 2016

 

Στην «Καθημερινή της Κυριακής» (5/6/2016) οι αξιότιμοι κύριοι Αλιβιζάτος, Βουρλούμης, Γεραπετρίτης, Κτιστάκις, Μάνος και Σπυρόπουλος κατέθεσαν στο τραπέζι του διαλόγου μια πρόταση ριζικής αναθεώρησης του ισχύοντος Συντάγματος (1975/1986/2001) με το φιλόδοξο τίτλο «Ένα καινοτόμο Σύνταγμα για την Ελλάδα». Με απεριόριστο σεβασμό στο έργο τους λαμβάνω το θάρρος να προβώ σε μια κριτική αποτίμηση της θεώρησής τους.

thomas-psimmas-gualia-efimerida-penaΠροτού καταγραφεί η ανάγκη αναθεώρησης του συνταγματικού κειμένου και εξειδικευθεί το περιεχόμενο μιας μελλοντικής αναθεώρησης, κρίνεται λογικά και δικαιοπολιτικά αναγκαία η διακρίβωση του ρόλου που επιτελεί το Σύνταγμα στις πολιτικές κοινωνίες της νεωτερικότητας. Ο καταστατικός χάρτης οργάνωσης των νεωτερικών πολιτικών κοινοτήτων λειτουργεί είτε ως αυτοσκοπός (γενέθλια πολιτειακή πράξη συγκρότησης της εν κράτει οργανωμένης πολιτικής συμβίωσης), είτε ως μέσο για την επίτευξη των ύψιστων αποστολών ενός φιλελεύθερου, δημοκρατικού και κοινωνικού κράτους δικαίου (ελευθερία, ισότητα, αλληλεγγύη, προσωπική και συλλογική αυτονομία, θεμελιώδη δικαιώματα).

Στην πρόταση «Ένα Καινοτόμο Σύνταγμα για την Ελλάδα», οι αγαπητοί κύριοι συντάκτες μοιάζουν να αμφισβητούν με το εγχείρημά τους τον κατοχυρωμένο ρόλο που διαδραματίζει το Σύνταγμα στις νεωτερικές κοινωνίες και θέτουν εργαλειακά τον καταστατικό χάρτη στην υπηρεσία της ανάπτυξης, της προσέλκυσης επενδύσεων, της οικονομικής αποτελεσματικότητας. Έτσι, η ανώτερη ιεραρχικά πηγή δικαίου από εστία έμπνευσης, χώρος δράσης και έσχατο καταφύγιο του homo politicus διαστρέφεται σε μέσο κατοχύρωσης και ενίσχυσης των (ιδιοτελών) πρωτοβουλιών του homo economicus.

Στον πρόλογο του πονήματός τους οι συντάκτες της πρότασης επισημαίνουν ότι «το ισχύον Σύνταγμα άντεξε τη δοκιμασία των Μνημονίων. Για τη χρεοκοπία της Χώρας, όμως, που έφεραν τα Μνημόνια, φταίει και το Σύνταγμα». Πρόκειται μάλλον για σύγχυση ανάμεσα στις έννοιες «διάταξη» (γλωσσική εκφορά μιας κανονιστικής πρότασης) και «κανόνας» (το ερμηνευτικό συναγόμενο της διάταξης κατά την εφαρμογή της σε μια ορισμένη βιοτική περίσταση). Το Σύνταγμα είναι ένα ελλειπτικό κείμενο γενικών κι αφηρημένων διατάξεων. Πράγματι, κατά την ερμηνεία και εφαρμογή του Συντάγματος από τις τρεις εξουσίες (νομοθετική, εκτελεστική, δικαστική) παρατηρήθηκε μια δυσκαμψία κι αδυναμία προσαρμογής στη διαρκώς μεταβαλλόμενη κοινωνική πραγματικότητα. Οι όποιες αστοχίες του συνταγματικού κειμένου, συνεπώς, θα έπρεπε να αποδοθούν στον τρόπο ερμηνείας και εφαρμογής του -στην απουσία μιας δυναμικής ερμηνείας και μιας εφαρμογής βασισμένης στα διακριτά δεδομένα της κάθε περίπτωσης- κι όχι στο ίδιο το Σύνταγμα αυτό καθεαυτό.

Ένα ακόμα προλογικό σημείο που φαίνεται προβληματικό για τη θέση του Συντάγματος και γενικά του δικαίου εντός ενός νεωτερικού κράτους είναι το ακόλουθο: «Σε μια συντεταγμένη πολιτεία υπάρχει μόνον αρμοδιότητα, η οποία καθορίζεται –δεν συνάγεται, δεν τεκμαίρεται, δεν υπονοείται-. Αν δεν υπάρχει καθορισμένη αρμοδιότητα, κανένα κρατικό όργανο δεν μπορεί να λειτουργήσει βάσει «τεκμηρίου», άρα το πεδίο επιφυλάσσεται στην ελευθερία».

Η (συντεταγμένη) αρμοδιότητα μοιάζει να ταυτίζεται ατυχώς με τη (συντακτική) κυριαρχία. Η εξουσία ενός συντεταγμένου οργάνου να ενεργεί στο συνταγματικά καθορισμένο πεδίο δράσης του προϋποθέτει την πραγμάτωση της λαϊκής κυριαρχίας, την αρμοδιότητα της αρμοδιότητας (Kompetenz der Kompetenz), δηλαδή την εντολή που αναθέτει ο κυρίαρχος λαός στο αντιπροσωπευτικό νομοθετικό σώμα να απονέμει αρμοδιότητες στα λοιπά όργανα της κρατικής εξουσίας.

Παράλληλα, η θεμελιώδης αρχή του πολιτικού φιλελευθερισμού in dubio pro libertate (=εν αμφιβολία υπέρ της ελευθερίας) δεν βρίσκεται σε σύγκρουση με τον έννομο καταναγκασμό, όπως φαίνεται να πιστεύουν οι συντάκτες του κειμένου, αλλά σε σχέση αμοιβαίας ολοκλήρωσης. Ο έννομος καταναγκασμός, άλλωστε, κατά τη συμβολαιοκρατική παράδοση (Hobbes, Locke, Rousseau), δεν είναι a priori υπονομευτικός της ελευθερίας και της αυτονομίας του ατόμου, αλλά αποτελεί αναγκαίο όρο για την πραγμάτωση των φιλελεύθερων σκοπών που ο κάθε στοχαστής θεωρεί πρωτεύοντες (απουσία πολέμου ο Hobbes, προστασία της ιδιοκτησίας ο Locke, αυτοκυβέρνηση του λαού ο Rousseau).

Περνώντας στην ουσία της προτεινόμενης συνταγματικής αναθεώρησης, παρατηρείται η εξαιρετικά προβληματική στόχευση να συνταγματοποιηθούν πτυχές του μνημονιακού καθεστώτος έκτακτης ανάγκης, της νέας συγκυριακής κανονικότητας. Για παράδειγμα, επιδιώκεται να αποκτήσει ρητή συνταγματική κατοχύρωση η ενίσχυση της εκτελεστικής εξουσίας σε βάρος της νομοθετικής, η οποία γιγαντώθηκε κατά την εποχή των Μνημονίων (π.χ. κανονικοποίηση της εξαιρετικής δυνατότητας νομοθέτησης μέσω πράξεων νομοθετικού περιεχομένου).

Ο «χρυσός δημοσιονομικός κανόνας», δηλαδή η δημοσιονομική πρόβλεψη για ισοσκελισμένους προϋπολογισμούς (νομικά αμφισβητήσιμη και οικονομικά ανέφικτη πρόβλεψη σε καιρούς ύφεσης) εντάσσεται σε μια προσπάθεια θεσμοποίησης της συγκυρίας και ιεραρχικής υποταγής του Συντάγματος στο παράγωγο κοινοτικό δίκαιο (Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης).

Η πρόταση για καθιέρωση δικαιώματος ανταπεργίας παραβλέπει δυο βασικές παραμέτρους που αφορούν τη συνταγματικά κατοχυρωμένη απεργία. Πρώτον, η απεργία είναι ατομικό δικαίωμα συλλογικής δράσης («ασκείται από τις νόμιμα συνεστημένες συνδικαλιστικές οργανώσεις») με λειτουργικό σκοπό («τη διαφύλαξη και προαγωγή των οικονομικών και εργασιακών γενικά συμφερόντων των εργαζομένων»). Άρα, δεν είναι ένα κλασικό ατομικό δικαίωμα καθαρά αμυντικού τύπου. Δεύτερον, η προστασία του εργαζομένου έναντι του εργοδότη μέσω της απεργίας οφείλεται στην άνιση, ταξικά μεροληπτική (υπέρ του εργοδότη) θέση των δύο συμβαλλόμενων μερών κατά τη διαπραγμάτευση και σύναψη των όρων εργασίας. Με την προτεινόμενη ρύθμιση, ο εργοδότης και ο εργαζόμενος αντιμετωπίζονται ως δύο ισοδύναμα μέρη κι έτσι καταστρατηγείται η ισότητα στην ουσιαστική-αναλογική της διάσταση («ίση μεταχείριση των όμοιων, άνιση μεταχείριση των ανόμοιων περιπτώσεων»).

Επιπρόσθετα, το γεγονός ότι τα συνταγματικώς κατοχυρωμένα κοινωνικά δικαιώματα επλήγησαν ανεπανόρθωτα στην Ελλάδα της κρίσης αντιμετωπίζεται ως ratio γενικόλογης κι αφηρημένης κατοχύρωσής τους μονάχα μέσω της αόριστής νομικής ρήτρας «κοινωνικό κράτος δικαίου». Την ίδια στιγμή, στο προταθέν σχέδιο Συντάγματος τα περιουσιακά δικαιώματα ενισχύονται και προστατεύονται με άκρως λεπτομερειακές ρυθμίσεις (π.χ. κίνητρα για προσέλκυση ξένων επενδύσεων, ανώτατη φορολογική επιβάρυνση ακινήτων). Μια υποκειμενικά αποτιμώμενη εμπειρία της κρίσης απαιτεί έτσι να προσλάβει κανονιστικά, δεσμευτικά για όλους, χαρακτηριστικά.

Το κυριότερο ελάττωμα της συγκεκριμένης πρότασης αναθεώρησης, ωστόσο, εντοπίζεται στο φόβο της εισόδου των μαζών στην πολιτική σκηνή. Έτσι, ακόμα κι ενδιαφέρουσες προτάσεις, όπως ο εξοπλισμός του Προέδρου της Δημοκρατίας με ουσιαστικές αρμοδιότητες, προκειμένου να λειτουργήσει πιο αποτελεσματικά ως θεσμικό αντίβαρο στη Βουλή και την Κυβέρνηση, σκοντάφτουν στην ελλιπή δημοκρατική νομιμοποίηση. Μια ενίσχυση του ρόλου του ΠτΔ προϋποθέτει, κατά την ταπεινή μου γνώμη, την άμεση εκλογή του από το εκλογικό σώμα κι όχι την επιλογή του από ένα ειδικό σώμα εκλεκτόρων.

Η κατάργηση του σταυρού προτίμησης και η αντικατάστασή του με το σύστημα των δεσμευμένων συνδυασμών (λίστα) φιλοδοξεί να βάλει φραγμό στις πελατειακές πρακτικές της Μεταπολίτευσης. Ωστόσο, πολύ φοβάμαι πως υποτάσσει τους αντιπροσώπους του λαού (βουλευτές) σε μια πιο ανομιμοποίητη και χειραγωγήσιμη κομματική ελίτ. Το σύστημα της λίστας θα παρείχε επαρκή νομιμοποίηση μόνο εάν τα πολιτικά κόμματα διέπονταν από μαζικότητα, δημοκρατία και πλήρη διαφάνεια στις εσωτερικές τους υποθέσεις.

Το προτεινόμενο σχέδιο Συντάγματος είναι ένα άμορφο κράμα άκρως ελλειπτικών (μάλλον ηθικών ευχολογίων) και άκρως λεπτομερειακών (οιονεί διοικητικών πράξεων) ρυθμίσεων. Η πρόταση για χαλάρωση των όρων διενέργειας της συνταγματικής αναθεώρησης (περάτωση από μια μόνο Βουλή) παραγνωρίζει την καταλυτική διαμεσολάβηση του εκλογικού σώματος στην συντεταγμένη αναθεωρητική διαδικασία (μέσω της διεξαγωγής βουλευτικών εκλογών φυσικά κι όχι μέσω δημοψηφίσματος-οιονεί συντακτικής συνέλευσης, όπως προτάθηκε ανόητα από την κυβερνητική εκπρόσωπο). Η προσπάθεια συγκεντροποίησης του δικαστικού ελέγχου συνταγματικότητας των νόμων μέσω της ίδρυσης Συνταγματικού Δικαστηρίου φαίνεται να συγκρούεται με τον διάχυτο χαρακτήρα του ελέγχου (άρ. 93 παρ. 4 Συντ.) ως θεμελιώδους, άρα και μη αναθεωρητέου, στοιχείου της μορφής του πολιτεύματος στη χώρα μας.

Συνοψίζοντας, παρά την ύπαρξη καταρχήν καινοτόμων και ριζοσπαστικών θεσμικών πρωτοβουλιών (ανάληψη ουσιαστικών αρμοδιοτήτων ελέγχου συνταγματικότητας από τον ΠτΔ, αποσύνδεση της εκλογής ΠτΔ από τη διενέργεια γενικών βουλευτικών εκλογών, ασυμβίβαστο βουλευτικού και υπουργικού αξιώματος, λειτουργική και δημοσιονομική αυτοτέλεια της τοπικής αυτοδιοίκησης, ενοποίηση της ποινικής-διοικητικής δικαιοδοσίας ενόψει της αρχής ne bis in idem, απαλοιφή της επικρατούσας θρησκείας), η κατεύθυνση της προτεινόμενης συνταγματικής αναθεώρησης, για τρεις κυρίως λόγους, είναι αρκετά προβληματική, σχεδόν δυστοπική.

Πρώτον, αλλάζει άρδην ο θεσμικός-πολιτειακός ρόλος του Συντάγματος, όπως αποκρυσταλλώθηκε από τον πολιτικό φιλελευθερισμό του 19ου αιώνα. Το Σύνταγμα εργαλειοποιείται και καταπίπτει σε μέσο διασφάλισης της απρόσκοπτης λειτουργίας της ελεύθερης αγοράς (ρητή κατοχύρωση της ιδιωτικής οικονομικής πρωτοβουλίας σε συνθήκες ελεύθερου ανταγωνισμού). Έτσι, ένα τύποις ταξικά ουδέτερο κείμενο μετουσιώνεται στον ιεραρχικά υπέρτερο απολογητή του καπιταλιστικού συστήματος. Με άλλα λόγια, ο καταστατικός χάρτης της εκάστοτε πολιτικής κοινότητας αντιμετωπίζεται κυρίως ως καταστατικό ανώνυμης εταιρίας. Πρόκειται για την κατεξοχήν θεσμική αποτύπωση της νεοφιλελεύθερης μετάλλαξης του κράτους (από παρεμβατικό κράτος πρόνοιας σε κράτος-νυκτοφύλακα της ιδιωτικής πρωτοβουλίας).

Δεύτερον, η μνημονιακή κατάσταση εξαίρεσης παγιώνεται πλέον ως συνταγματική επιταγή. Η μετάθεση της δικαιοπαραγωγικής διαδικασίας από τη νομοθετική στην εκτελεστική εξουσία μέσω της κατοχύρωσης των πράξεων νομοθετικού περιεχομένου ως συνήθους πρακτικής νομοθέτησης αντιφάσκει με την αρχή της διάκρισης των εξουσιών (νομοθετική, εκτελεστική, δικαστική). Η πριμοδότηση του homo economicus έναντι του homo politicus εκδηλώνεται με την λεπτομερέστατη κατοχύρωση των ιδιοκτησιακών-περιουσιακών δικαιωμάτων, την πλήρη ανεξαρτητοποίηση αρχών με οικονομικές (δημοσιονομικές ή αγοραίες) αρμοδιότητες, όπως η Επιτροπή Ανταγωνισμού και , πάνω απ’ όλα, με μια εγγενή, προληπτική δυσπιστία απέναντι στις επιλογές του λαού-εκλογικού σώματος (π.χ. καθιέρωση της λίστας αντί του σταυρού προτίμησης για την ανάδειξη των αντιπροσώπων του λαού ή εκλογή του ΠτΔ μέσα από ειδικό σώμα εκλεκτόρων).

Last but not least, ένα σχέδιο Συντάγματος που φιλοδοξεί να αιμοδοτήσει την αρχή in dubio pro libertate (=εν αμφιβολία υπέρ της ελευθερίας), αποδεικνύεται εξαιρετικά ρηχό όσον αφορά τα κατοχυρωμένα δικαιώματα, τα οποία αντιλαμβάνεται αποκλειστικά ως αμυντικές αξιώσεις του ατόμου προς το κράτος, χωρίς να επεκτείνει το εύρος τους απέναντι σε ιδιώτες (τριτενέργεια). Έτσι, τα ατομικά δικαιώματα λαμβάνονται υπόψη στη συντριπτική τους πλειοψηφία (με εξαίρεση την ουσιαστική προαγωγή της θρησκευτικής ελευθερίας) ως ιδιοκτησιακά-περιουσιακά, άρα ως προστασία του ιδιοκτήτη-καταναλωτή απέναντι στο καταπιεστικό, φορομπηχτικό κράτος-δυνάστη. Τα πολιτικά δικαιώματα πλήττονται ανεπανόρθωτα από τη δυσπιστία απέναντι στις μαζικές, συμμετοχικές, αμεσοδημοκρατικές ή αντιπροσωπευτικές, διαδικασίες (με μοναδική φωτεινή εξαίρεση το συμμετοχικό προϋπολογισμό των Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης). Η κατάργηση του σταυρού προτίμησης, η μη παρεμβολή του εκλογικού σώματος στην αναθεωρητική διαδικασία, η προληπτική απαγόρευση πολιτικών κομμάτων που παροτρύνουν ή ανέχονται τη βία και η μετάθεση δικαιοπαραγωγικών αρμοδιοτήτων από την (εκλεγμένη) νομοθετική στην (τεχνοκρατική) εκτελεστική αποδυναμώνουν σημαντικά τη νομιμοποιητική συμμετοχή του πολίτη στις αποφάσεις που τον αφορούν. Τα δε κοινωνικά δικαιώματα λαμβάνονται υπόψη περισσότερο ως ευχολόγια, ακριβές πολυτέλειες σε καιρούς δημοσιονομικής κρίσης και υποτάσσονται, ακόμα και σε συνταγματικό επίπεδο, στη ρήση του Μενίππου «ουκ αν λάβοις παρά του μη έχοντος». Οι συντάκτες του αναθεωρητικού πονήματος φαίνεται να λησμονούν ότι η εξασφάλιση της βιοτικής αυτοτέλειας του καθενός μέσω ενός στοιχειώδους κοινωνικού κράτους πρόνοιας είναι ο αναγκαίος όρος για την ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας (άρα και για την κτήση και αξιοποίηση περιουσιακών στοιχείων) και την ανεμπόδιστη συμμετοχή όλων στην κοινωνική, πολιτική και οικονομική ζωή της χώρας.

Σε τελική ανάλυση, πρόκειται για μια πρόταση που επιχειρεί ανεπιτυχώς (εφόσον ορθώνει εμπόδια στην πολιτική συμμετοχή) να αποκρούσει τον κίνδυνο «τυραννίας της πλειοψηφίας», ενδίδοντας πλήρως στην ταξικά μεροληπτική «τυραννία των πλουσίων» (των θεσμικά υπερπροστατευμένων ξένων επενδυτών).

Εφ.Συν, 13 Ιουνίου 2016

Πηγή: http://www.efsyn.gr/arthro/ena-kainotomo-syntagma-gia-tin-ellada-i-syntagmatopoiisi-toy-mnimoniakoy-kathestotos

* Το εικονίδιο άνω αριστέρα είναι εικονικός χαρακτήρας-avatar και όχι η προσωπική φωτογραφία του Θωμά Ψήμμα.

 

Η παρούσα ανάρτηση αποσκοπεί στην ενημέρωση των φίλων της Πρωτοβουλίας. Δεν συνεπάγεται τη συμφωνία με τις απόψεις που δημοσιεύονται.

Leave a Reply

  

  

  


5 + 2 =